cheep-site
تاریخ ۹ مهر ۱۳۹۵
نویسنده  user3

 

محمد ابراهیمی-پژوهشکده باقر العلوم

شناسایی حقوق بشر، تقویت نهادها و سازوکارهای بین­المللی (نظارتی و تضمینی) و ایجاد نهادهای مردم سالار، همگی هنگامی به صورت واقعی مؤثرند که فرهنگ متناسب با آنها نیز ایجاد گردد و توسعه یابد. این عوامل در ایجاد فرهنگ جهانی حقوق بشر تأثیر بسزایی دارد. در این میان آموزش حقوق بشر جایگاه تعیین کننده­ای داشته و نقش اساسی ایفا می­نماید و از همین جهت در میان فعالیت­های متنوع سازمان ملل متحد، مسأله آموزش حقوق بشر به عنوان ابزاری جهت ترویج و حمایت از حقوق بشر مورد توجه خاص قرار گرفته است. اهمیت و ارزشی که جامعه بین­المللی برای آموزش حقوق بشر قائل شده در تصمیم سازمان ملل متحد برای اعلام دهه ۱۹۹۵-۲۰۰۴ به عنوان دهه آموزش حقوق بشر تبلور یافته است.

 

۱٫ تعریف آموزش حقوق بشر

تعریف­های زیادی برای آموزش حقوق بشر ارائه شده است. یکی از تعاریف مختصر و خوب آن است که تمامی آموزش­هایی که اطلاعات، مهارت­ها (توانایی­ها) و ارزش­های حقوق بشر را توسعه و ارتقاء می­بخشد، به عنوان آموزش حقوق بشر معرفی نموده است.[۱] همچنین در تعریف این اصطلاح آمده؛ آموزش حقوق بشر اشاره به‌ آموزش به تمامی سنین، پایه­ها و سطوح مناسب شغل رسمی و غیر رسمی، مجامع علمی و غیر علمی به منظور انتقال اطلاعات و آگاهی­های حقوق بشری به تمامی جوامع و دعوت از افراد و گروه­ها برای احترام به حقوق بشر و حمایت از آن دارد.[۲]

در حقیقت مفهوم و معنای آموزش حقوق بشر عبارت است از مجموعه­ای از آموزش­ها در جهت ایجاد آگاهی درباره ارزش­های حقوق بشری، توسعه و تقویت احترام به حقوق بشر و حمایت از آن و آشنایی با سازوکارهای تضمینی آن در جهت بهره­مندی از حقوق و آزادی­های اساسی و مقابله با موارد نقض حقوق بشر.[۳]

از این­روی آموزش حقوق بشر آنچنان که سازمان ملل خاطرنشان نموده این گونه تعریف می­شود؛ آموزش، تربیت و اطلاع رسانی با هدف ساختن فرهنگی جهانی از حقوق بشر از طریق مشارکت گذاردن دانش، بیان مهارت­ها و قالب­بندی عقاید به سوی: ۱٫ تقویت و احترام به حقوق بشر و آزادی­های اساسی؛ ۲٫ رشد همه جانبه شخصیت بشر و احساس کرامت؛ ۳٫ توسعه آگاهی در زمینه بردباری، برابری جنسی و دوستی میان همه ملل، افراد بومی و نژادی، ملی،‌گروه­های اقلیت مذهبی و زبانی؛ ۴٫ توانا ساختن همه افراد برای مشارکت مؤثر در جامعه مردم سالار و تحت حاکمیت قانون؛ ۵٫ ایجاد و حفظ صلح.[۴]

 

۲٫ وضعیت حقوقی آموزش حقوق بشر

در بسیاری از اسناد سازمان ملل متحد و یونسکو آموزش حقوق بشر مورد توجه قرار گرفته است. اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)[۵] به عنوان نخستین سند جهانی حقوق بشر در بند ۲ ماده ۲۶، این مسأله را این چنین مورد توجه قرار داده که؛ آموزش و پرورش باید طوری هدایت شود که شخصیت انسانی هر کس را به حد اکمل، رشد دهد و تقویت کند. آموزش و پرورش باید حس تفاهم، گذشت و احترام به عقاید مخالف و دوستی بین تمام ملل و جمعیت­های نژادی یا مذهبی و همچنین توسعه فعالیت­های ملل متحد را در راه حفظ صلح تسهیل نماید.

در سایر اسناد بین­المللی حقوق بشر نیز به نوعی مسأله آموزش حقوق بشر مورد توجه واقع شده است که از جمله مهمترین موارد می­توان به مواد ۷ و ۱۰ اعلامیه حقوق کودک (۱۹۵۹)[۶] ، ماده ۵ کنوانسیون مبارزه با تبعیض در امر تعلیمات (آموزش) (۱۹۶۰)[۷] ، ماده ۱۳ میثاق بین­المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۹۶۶)[۸] ، ماده ۲۹ کنوانسیون حقوق کودک (۱۹۸۲)،[۹] ماده ۱۰ کنوانسیون رفع تمامی انواع تبعیض علیه زنان (۱۹۸۱)،[۱۰] ماده ۷ معاهده بین­المللی رفع هر گونه تبعیض نژادی (۱۹۶۹)[۱۱] ،اعلامیه وین و برنامه عمل (۱۹۹۳) [۱۲] و…. اشاره نمود.

علاوه بر اسناد بین­المللی، در اسناد منطقه­ای حقوق بشری نظیر ماده ۲۵ منشور آفریقایی حقوق بشر و ملت­ها (۱۹۸۲)[۱۳] نیز به مقوله آموزش حقوق بشر توجه شده است.[۱۴]

به موجب تمامی اسناد مذکور، دولت­ها متعهد به آموزش مستقیم استانداردهای بین­المللی حقوق بشر و آزادی­های اساسی شده­اند و از این جهت بسیاری از دولت­ها تلاش کرده­اند تا این مقررات را به همین شکل در سیستم داخلی خود اعمال نمایند و یا مقررات خود را مطابق این استانداردها اصلاح نمایند. بنابراین وضعیت حقوقی آموزش حقوق بشر تاحدودی روشن است.

 

۳٫ اهداف آموزش حقوق بشر

به طور کلی اهداف برنامه جهانی برای آموزش حقوق بشر را می­توان به این شرح برشمرد: ۱ . ترویج و توسعه فرهنگ حقوق بشری. ۲٫ ترویج و اشاعه فهم و درک مشترک بر اساس اسناد بین­المللی، اصول اساسی و روش­های آموزش حقوق بشر. ۳٫ کسب اطمینان از توجه به آموزش حقوق بشر در سطوح­ ملی، منطقه­ای و بین­المللی. ۴٫ فراهم کردن چارچوبی مشترک و منسجم برای عمل توسط تمامی فعالان حقوق بشری. ۵٫ افزایش همکاری و مشارکت در تمامی سطوح. ۶٫ اخذ منابع و پشتیبانی از برنامه­های موجود آموزش حقوق بشر به منظور برجسته نمودن برنامه­ها و تجربیات موفق و تشویق برای ادامه یا توسعه برنامه­های موفق و ایجاد نمونه­های جدید.[۱۵]

 

۴٫ محتویات آموزش حقوق بشر

هر برنامه آموزش حقوق بشری حاوی مباحث و مطالبی به این شرح است؛ ۱٫ دانش و مهارت­ها که شامل یادگیری درباره حقوق بشر، شناخت مفاهیم، اصول و ارزش­های حقوق بشری، سازوکارهای حمایتی آن و کسب مهارت­هایی برای به کارگیری آموخته­های مربوطه در زندگی روزانه می­باشد. ۲٫ ارزش­ها، عقاید و رفتار که دربردارنده ترویج ارزش­ها و تقویت عقاید و رفتاری که حقوق بشر را حمایت می­کند، است. ۳٫ اقدام که شامل عمل برای دفاع، ترویج و رعایت حقوق بشر می­شود.[۱۶]

 

۵٫ اصول حاکم بر فعالیت­های آموزش حقوق بشر

فعالیت­های آموزش حقوق بشر در چارچوب برنامه جهانی آن مبتنی بر چند اصل مهم می­باشند که هر فعالیتی باید تحت این اصول صورت پذیرد. مهمترین اصول حاکم بر فعالیت­ها‌ی آموزش حقوق بشر عبارتند:

۱٫ ترویج همبستگی، غیر قابل تفکیک بودن و جهانی بودن حقوق بنیادین بشری که شامل حقوق مدنی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است.

۲٫ پرورش احترام و ارزش قائل شدن به تفاوت­های بشری و مخالفت با تبعیض بر اساس نژاد، جنس، زبان، سیاست، ملیت، قومیت، وضعیت جسمی یا روانی و …

۳٫ ترغیب به تحلیل مشکلات تاریخی انسان که از مسائل حقوق بشر ناشی می­شود (نظیر فقر، درگیری­های خشونت آمیز و تبعیض) و دست­یابی به راه­حل­هایی که با استانداردهای حقوق بشر سازگار است.

۴٫ تقویت مجامع و افراد برای تشخیص نیازهای حقوق بشری خود و اطمینان از دست­یابی آنها به این حقوق.

۵٫ گنجاندن اصول حقوق بشری در زمینه­های متفاوت فرهنگی، تاریخی و …

۶٫ ارتقای دانش و مهارت­ها در استفاده از اسناد حقوق بشری در سطوح مختلف محلی، ملی، منطقه­ای و بین­المللی و سازوکارهای حمایت از حقوق بشر.

۷٫ استفاده از آموزش و تربیت مشارکتی شامل دانش، تحلیل انتقادی و مهارت­هایی برای عمل که منجر به توسعه حقوق بشر و پیشبرد آن می­شود.

۸٫ پرورش محیط­های آموزش و یادگیری بدون اجبار و ترس که به تقویت مشارکت، رضایت از حقوق بشر و توسعه کامل شخصیت انسان منجر شود.

۹٫ تأکید بر ارتباط با زندگی روزانه یاد گیرنده و درگیر کردن آنان با گفتگو درباره راه­های انتقال بیانیه­های تجریدی حقوق بشر به زندگی اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و اوضاع سیاسی.[۱۷]

 

۶٫ فرآیند آموزش حقوق بشر

در فرآیند آموز حقوق بشر باید میان آموزش رسمی که در مدارس، دبیرستان­ها و دانشگاهها و … در چارچوب برنامه­های درسی صورت می­پذیرد با آموزش غیررسمی که خارج از دروس مدارس انجام می­شود و به تمامی فعالیت­های بخش­های عمومی و خصوصی تسری می­یابد، تفکیک نمود.[۱۸]

آموزش رسمی فقط باید توسط پژوهشگر – آموزگار حرفه­ای و متخصص صورت گیرد. این آموزش را با توجه به ابعاد زندگی اجتماعی، بین فرهنگی و آگاهی­ها انجام می­دهند. در این نوع آموزش اهمیت رده سنی از جایگاه ممتازی برخوردار بوده و باید به امر آموزش آموزگاران در اشکال گوناگون ضمن خدمت یا تقویت دروس حقوق بشر در دانشکده­های حقوق یا گنجاندن آموزش حقوق بشر در آموزش اولیه آموزگاران و … توجه خاص نمود.[۱۹]

آموزش غیر رسمی نیز از آنجایی که موجب عمومیت یافتن حساسیت نسبت به رعایت حقوق بشر از طریق مشارکت نهادهای عمومی و خصوصی می­گردد؛ نیز بسیار مهم بوده و باید توسط آموزگاران حقوق بشر آموزش دیده بر اساس ویژگیهای هر دستگاه صورت گیرد.[۲۰]

 

۷٫ ارزیابی برنامه­های آموزش حقوق بشر

ارزیابی در هر برنامه آموزش حقوق بشری لازم بوده و اقدام به ارزیابی باید جزیی از برنامه آموزشی باشد. ارزیابی باید قبل، در ضمن و بعد از مرحله آموزش صورت گیرد. در ارزیابی قبل از آموزش باید جمعیت­های مورد نظر به طور مناسب انتخاب شوند و ساختار آموزش و آموزگاران و نیازهای خاص آنها جهت آموزش مشخص گردند و شناخت بهتر از دانسته­ها، خلاءها و انتظارات جمعیت­های مورد نظر برای آموزش مورد ارزیابی قرار گیرند. ارزیابی ضمن آموزش نیز باید به گونه­ای باشد که ارزیابی روشهای آموزش، شناخت شرایطی که آموزش در آن صورت می­پذیرد و ارزیابی جو حاکم بر آموزش و اطمینان از این که در طی دوره آموزشی حقوق بشر رعایت می­شود را ممکن سازد. ارزیابی بعد از آموزش نیز موارد زیر را ممکن می­سازد: ۱٫ اطمینان از این که برنامه آموزش مطابق طرح پیش بینی شده تحقق یافته است. ۲٫ کشف راههای ارتقای کیفیت دوره­های بعدی آموزش با بهره­گیری از تحلیل­های آموزگاران، دانش­آموختگان و افراد مرتبط با آنها (خانواده­ها).[۲۱]

 

۸٫ جمهوری اسلامی ایران و آموزش حقوق بشر

دولت ایران برخی از اسناد مهم حقوق بشری نظیر اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)، میثاق بین­المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (۱۹۶۶)، کنوانسیون حقوق کودک (۱۹۸۲) و …[۲۲] را که حاوی مقرراتی در راستای ترویج و آموزش حقوق بشرند به تصویب رسانده و عضویت در بسیاری از اسناد حقوق بشری نظیر اعلامیه وین و برنامه عمل (۱۹۹۳)[۲۳] که در آن تأکید زیادی بر امر آموزش حقوق بشر گردیده را پذیرفته است. بنابراین از این جهت در قبال جامعه بین­المللی تعهدات خاصی را جهت آموزش حقوق بشر دارد.

قانون اساسی نیز در اصل بیستم حقوق مساوی انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همه افراد ملت را با رعایت موازین اسلامی مورد شناسایی قرار داده که بهره مندی ازآموزش حقوق بشر یکی از حقوق فرهنگی انسانی محسوب می­شود. حق آموزش و پرورش رایگان نیز با شرایطی در اصل ۳۰ پذیرفته شده است. البته با توجه به قید اسلامی بودن تمامی قوانین بر اساس اصل ۴قانون اساسی به نظر می­رسد آموزش حقوق بشر تنها در محدوده­ای که تعارضی با احکام اسلامی نداشته باشد در مقررات داخلی مجاز شمرده شده است.

 

[۱]. Conde, H . Victor, A Handbook of International Human Rights Terminology, Santa Barbara CA: ABC- Clio, Second Edition, 2002, p.75.

[۲]. Ibid.

[۳]. امیر ارجمند، اردشیر، آموزش حقوق بشر، مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۲۵-۲۶، شهید بهشتی، صص ۱۶۵-۱۶۶٫

[۴]. Conde, H. Victor, op. cit., p. 75.

[۵]. Universal Declaration of Human Rights, UN Doc. GA. Res. No. 217 A(III) on 10 Dec. 1948,برای مشاهده

متن فارسی این سند ر.ک:

مهرپور، حسین، نظام بین­المللی حقوق بشر، انتشارات اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۸۳، صص ۴۳۲-۴۳۸٫

[۶]. Declaration on the Rights of the Child , A/Res. 1386 (XIV), 20 Nov. 1959.

[۷]. Convention Against Discrimination in Education, 429 UNTS 43 Entered in to Force 22 May 1962.

[۸]. International Covenant on Economic , Social and Cultural Rights , GA. Res. 2200A (XXI), UN Doc. A 16316 (1966).

[۹]. Convention on the Rights of the child , GA, Res. 44/25, UN Doc. A/44/49 (1989).

[۱۰]. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women, GA, Res. 34/180 , UN Doc. A/Res/34/180 (1981).

[۱۱]. International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination, 660 UNTS 195, Entered into Force 4 January 1969.

[۱۲]. Vienna Declaration and programme of Action , A/CONF 157/23, 25 June 1993.

 

[۱۳]. African [Banjul] Charter on Human and Peoples, Rights, OAU Doc. CAB/LEG/67/3 Rev. 5, 21 ILM58 (1982), Entered in to Force 21 October 1986.

[۱۴]. برای آشنایی بیشتر با سایر اسناد مربوطه به منبع زیر مراجعه نمایید:

G. Al fredsson , the Right to Human Rights Education , in A. Eides, Economic, social and cultural Rights: A Text book, Dordrecht, 1995, pp. 213-227.

[۱۵]. Baxi , Upendra, Human Rights Education, in : The Essentials of Human Rights , Ed. By Rhona K.M. Smith and Christien Van Den Anker, Hodder Arnold, New York , 2005, pp. 159-160; plan of Action for the united Nations Decade for Human Rights Education , Doc . A/51 506/Add. 1/12 December 1996.

[۱۶]. Doc. A/51/ 506/Add. 1/12 Dec. 1996.

[۱۷] .Ibid; plan of Action for the united Nations Decade for Human Rights Education (2005 -2007) Accordance Human Rights Commission Res. No. 71/2004

[۱۸]. امیرارجمند، اردشیر، پیشین، ص ۱۷۲٫

[۱۹]. همان ،‌ صص ۱۷۲-۱۷۳٫

[۲۰]. همان، صص ۱۷۴-۱۷۵٫

[۲۱]. همان، صص ۱۷۶-۱۷۷٫

[۲۲]. مهرپور، حسین، پیشین، صص ۴۱۱-۴۱۳٫

[۲۳]. Vienna Declaration and programme of Action , A/CONF 157/23, 25 June 1993.

 

Print Friendly
توئیتر
فیسبوک
گوگل پلاس
کلوب


با کلیک روی +۱ سایت بشریت را در گوگل حمایت کنید